Tvrđava Bač, kapija Šiljak i turski hamam

Bač je dao ime celoj Bačkoj, a od nekadašnjeg grada sačuvana su tri spomenika koja se lako obiđu peške u jednom popodnevu: tvrđava na okuci stare Mostonge, gradska kapija Šiljak na ulazu u nekadašnje podgrađe i ostaci turskog kupatila (hamama) na putu ka centru. Sve tri su od 2019. na preliminarnoj listi Uneska, u okviru dobra „Kulturni pejzaž Bača i okoline” (UNESCO). Fotografije: Svetlana Morozova.

Tvrđava

Bač se u pisanim izvorima pominje još 535. godine, u pismu cara Justinijana (Vojvodina Travel). Današnja tvrđava podignuta je uglavnom od 1338. do 1342., u vreme ugarskog kralja Karla Roberta Anžujskog, a zidine su dograđivane i utvrđivane još skoro dva veka, najviše pod nadbiskupima (TO Bač). Bio je to „vodeni grad”: tvrđavu je sa svih strana okruživala voda Mostonge, čije se staro korito i danas vidi, a ulazilo se preko pokretnog drvenog mosta (Vojvodina Travel). Nadbiskup Petar Varadi je 1495–1501. dao da se prokopa jarak, a poslednju veliku obnovu pre turskog osvajanja izveo je fra Pavao Tomori 1523–1526 (TO Bač).

Posle Mohačke bitke Turci su Bač zauzeli 1526, a tvrđavu 1529. Turski putopisac Evlija Čelebija opisao ju je 1665. Oslobođenje 1686. grad je prošao bez većih razaranja, ali je u Rakocijevom ustanku tvrđava više puta rušena i paljena, a posle miniranja 1704. napuštena (TO Bač).

Plato tvrđave ima 8.700 m², a sama tvrđava, u obliku trapeza, 5.600 m². Na uglovima je bilo pet istaknutih kula, povezanih bedemom širokim 2 m i visokim 12 m (TO Bač). Danas stoje ostaci četiri bočne kule i središnje kule donžon. Za njenu visinu izvori navode 20 m (Vikipedija) ili 22 m (Vojvodina Travel). Donžon je potpuno obnovljen, ima pet spratova, a na prvom i trećem su izloženi arheološki nalazi (EU za tebe).

Tvrđava je proglašena spomenikom kulture 1948. (TO Bač). Od 2006. Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture, sa projektom „Vekovi Bača”, konzervira tvrđavu tako da zadrži izgled ruine, a u kuli je uređen centar za posetioce. Za taj rad tvrđava je 2018. dobila Gran pri nagrade Evropske unije za kulturno nasleđe / Europa Nostra (European Heritage Awards).

Gradska kapija Šiljak

Na istočnoj strani nekadašnjeg podgrađa stoji kula-kapija od opeke, približno kvadratne osnove, sa lučnim prolazom. Iznad prolaza je sačuvan jedan sprat sa dve gotičke bifore, a pretpostavlja se da je postojao još jedan. Kapija je imala pokretni most preko prokopanog kanala koji je spajao meandar Mostonge; kanal sa zemljanim bedemom i palisadama opasivao je podgrađe, u kome danas ima tridesetak kuća (Vojvodina Travel, Srbija Danas). Godinu gradnje kapije izvori ne navode.

Turski hamam

Na putu od tvrđave ka centru su ostaci turskog kupatila, hamama. Najverovatnije je sagrađen posle 1578, a zabeležio ga je i Evlija Čelebija 1665. Arheološki nalazi pokazuju da je hamam imao šest prostorija, među njima služinsku, šadrvan (čekaonicu), halvat (prostoriju za kupanje), haznu (rezervoar za vodu) i đulhan (ložionicu). Sačuvani su delovi zidova, deo kubeta nad centralnom prostorijom i keramičke cevi kojima je dolazila topla i hladna voda (Vojvodina Travel). Obnova hamama najavljivana je još 2019. (Danas).

Kako obići

Iz Vajske se do Bača stiže za oko 15 minuta kolima (10,2 km). Kapija Šiljak i hamam su na putu između tvrđave i centra, a Franjevački samostan je nekoliko minuta dalje. Radno vreme, ulaznice i vođenje: Turistička organizacija opštine Bač, Trg dr Zorana Đinđića 4, +381 21 60 72 222 (Vojvodina Travel). Leti je u tvrđavi Srednjovekovni dan, a u septembru Dani evropske baštine – Dani Bača (TO Bač).

Vreme vožnje iz Vajske je okvirno, izračunato po podacima OpenStreetMap.